Tổng quan về hệ thống kinh điển Theravāda — Kiến thức sơ yếu cho hành giả mới

Trong những bước đầu tìm hiểu Phật giáo Nguyên thủy, nhiều Phật tử khi nghe nhắc tới “Tam Tạng Kinh Điển” và lập tức thấy… nặng. Dày. Khó. Có cảm tưởng đây là kho tàng chỉ dành riêng cho chư Tăng và các nhà nghiên cứu giáo lý. Kỳ thực, khi thấu hiểu bản chất, Tam Tạng lại là một hệ thống rất thực tế. Nó giống như bản đồ tổng thể của con đường tu tập, giúp hành giả định hướng rõ ràng và không bị sai đường.

Nguồn gốc và ý nghĩa của Tipiṭaka
Tam Tạng (Tipiṭaka) theo nghĩa đen là “ba cái giỏ”, biểu trưng cho ba kho tàng lưu giữ và phân loại giáo huấn của Đức Thế Tôn.

Ba Tạng đó là:

Tạng Luật (Vinaya Piṭaka)

Sutta Piṭaka – Tạng Kinh

Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma Piṭaka)

Toàn bộ Tam Tạng được bảo tồn bằng ngôn ngữ Pāḷi trong truyền thống Theravāda, đây được coi là kho tàng giáo lý cổ kinh, đồng nhất và mang giá trị nguyên gốc nhất hiện nay.

Vinaya Piṭaka: Cốt lõi của giới hạnh
Dù Vinaya Piṭaka nhắm đến đời sống tu hành của chư Tăng, song Phật tử tại gia nắm rõ Luật sẽ hành trì rất vững vàng.

Giới luật thực chất không phải để gò bó con người, mà mục tiêu là:

Duy trì sự trong sạch trong nếp sống

Hạn chế các tranh chấp và phiền toái

Xây dựng không gian lý tưởng để nuôi dưỡng Định và Tuệ

Để dễ hình dung:

Giới luật là giới hạn an toàn để điều chỉnh hành vi và lời nói

Người mới bắt đầu chỉ cần nắm vững những nguyên tắc cơ bản:

Quy luật gieo nhân gặt quả qua hành động

Giữ gìn sự tôn nghiêm của các chuẩn mực

Rèn luyện nếp sống tự giác và trách nhiệm

Tạng Kinh – Kho tàng pháp thoại của Đức Thế Tôn
Sutta Piṭaka thường là bộ tạng gần gũi nhất đối với các hàng cư sĩ.

Phần này lưu giữ:

Toàn bộ các pháp thoại của Đức Phật

Những cuộc đối đáp giữa Phật và nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội

Những chỉ dẫn trực tiếp về khổ – nguyên nhân khổ – con đường diệt khổ

Toàn bộ kinh văn được tổ chức thành 5 bộ Nikāya chính:

Phân loại dựa trên dung lượng bản văn: dài, vừa và ngắn

Có kinh rất thực hành (như Kinh Pháp Cú, Tứ Niệm Xứ)

Có những bài kinh giải quyết trực tiếp các khúc mắc trong cuộc sống thường nhật

Một cách khái quát:

Tạng Kinh = con đường được chỉ rõ bằng lời nói, ví dụ và kinh nghiệm sống

Người bắt đầu tu học sẽ thấy Tạng Kinh là điểm xuất phát lý tưởng nhất.

4. Tạng Vi Diệu Pháp – Bản đồ vận hành của tâm
Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) là phần trừu tượng và khó nhất, nhưng cũng sâu nhất.

Theo cách ẩn dụ:

Tạng Kinh trình bày nội dung những lời dạy của Đức Phật

Thì Vi Diệu Pháp giải thích “Các quy luật của Pháp vận động ra sao”

Phần này mổ xẻ các vấn đề một cách tỉ mỉ:

Bản chất thực sự của tâm thức

Các thành phần tâm lý here hiện diện trong từng khoảnh khắc tâm

Vì sao có tham – sân – si?

Quy luật vận hành của hành động và quả tương ứng

Đối với người vừa khởi sự:

Không cần học Vi Diệu Pháp ngay

Nhưng biết rằng nó tồn tại giúp tránh hiểu sai Phật pháp theo cảm tính hay niềm tin mơ hồ

Sự tương ứng giữa Tipiṭaka và lộ trình Giới – Định – Tuệ
Để ghi nhớ một cách đơn giản:

Luật Tạng là nền tảng của Giới học

Sutta Piṭaka hướng đến Định (Samādhi)

Abhidhamma Piṭaka phát triển Tuệ (Paññā)

Mỗi tạng đều có vai trò riêng nhưng luôn song hành cùng nhau:

Khi Giới hạnh trang nghiêm thì tâm Định mới có chỗ nương tựa

Khi tâm đạt đến sự định tĩnh thì Tuệ giác mới bắt đầu nảy nở

Nhờ có Tuệ mà hành giả hiểu được giá trị của Giới và giữ gìn một cách tự nhiên

Gợi ý cách học Tam Tạng cho người mới bắt đầu
Một vài lời khuyên thiết thực:

Đừng cố “học hết”

Cần tiếp cận theo trình tự hợp lý:

Hiểu tinh thần Giới

Lấy Kinh điển làm tấm gương để điều chỉnh nếp sống hằng ngày

Nếu có điều kiện thuận lợi, hãy đào sâu Vi Diệu Pháp để mở mang trí tuệ chuyên sâu

Mục đích cuối cùng của việc học Tam Tạng không phải là sự phô trương học thuật, mà là:

tu tập và sửa đổi thân – khẩu – ý ngay trong từng khoảnh khắc của đời sống